بررسی تطبیقی اسطوره ی آب در اساطیر ایران و هند

مقدمه

اسطوره­ها بیانگر و منعکس­کننده ی طبیعت آدمی هستند با تمامی نیازها و خواسته­ها، آرزوها، امیدها و بیم و هراس­های آن. اسطوره­ها از چگونگی حالات و قیود انسـانی پـرده بـر می­دارند. اسطوره­های آفرینش نیاز ریشه­یابی انسان ها را اقناع می­کنند. (روزنبرگ،1379 :15)

بشر نخستین به دلیل عدم شناخت و تسلّط بر طبیعت و نیز ندانستن علل و عوامل وقوع حوادث طبیعی همچون خورشیدگرفتگی، زلزله،  خشکسالی، رعد و برق، باران، سیل، بهار و زمستان و... دچار ابهام بسیار بود و چون قدرت حلّ ابهام و دستیابی به حقیقت را نداشت، به­ناچار برای تحلیل وقوع این پدیده­ها و اقناع  حس جست­ و جوگری خود داستان می­ساخت و براساس برداشت های نادرست خود، برای این داستان­ها شخصیت آفرینی می­کرد که اکثر این شخصیت­ها دارای روح انسانی بودند و حتی با ظاهر آدمی نمودار می­شدند. درست با همان هیأتی که به تصورشان می­رسید. آنان برای هر پدیده­ی خیری، خداگونه­ای شادی آفرین و بهره­رسان با ظاهری زیبا و پسندیده متصوّر می­شدند که نیازها و آرزوهای آنان را برآورده می­ساخت و در مقابل، پدیده­های شر و ناخوش­آیند در تصوّراتشان دارای هیأتی   زشت و وحشت آور بود  که عامل ترس و وحشت آنان می­شد و به این سبب می بایستی برای مقابله با این خدایان شرور، دست به دامان خدایان خیرخواه می­زدند و آنان را با اهدای فدیه­ها و نذورات و قربانی­ها نیرومند می­ساختند و از خود راضی نگه می­داشتند. این گونه بود که خدایان اساطیری و اعمال و مناسک مربوط به آنان و به طور کلی اسطوره­ها به وجود آمدند.

وجوه اشتراکی که در اسطوره­های ملل مختلف وجود دارد، طبیعی به نظر می­رسد؛ چرا که برداشت همه­ی انسان­ها از پدیده­های طبیعی، تقریباً یکسان بوده است؛ مثلاٌ بارندگی و پدیده­هایی چون رعد و برق و تگرگ و صاعقه نسبتاً در همه­ی مناطق و با شرایط و کیفیتی یکسان رخ می­داده است؛ پس همه با چشم خود، شاهد این پدیده­ها بوده­اند و اگر برداشت آن ها از این پدیده­ها شبیه به هم باشد، کاملاً طبیعی است. این  نوشتار  به دنبال شناسایی اشتراکات اسطوره­ی آب، نزد دو قوم ایران و هند و بررسی تطبیقی این اشتراکات در دو تمدّن است.

بیان مسأله و پیشینه ی تحقیق

معرفت ابتـدایی بشـر و حـوادث طبیـعی مشتـرکی که برای وی روی می داده، کم نیست؛

اما بعضی اقوام در پاسخ هایی که به سؤالات معرفتی خود داده اند، اشتراک و قرابت بیشتری دارند. وجود این قرابت ها از هم نژادی وهم خونی برخی اقوام نظیر دو قوم هند و ایرانی خبر می دهد. مسأله ی مهم تحقیق، نشان دادن درجه ی نزدیکی اسطوره ی آب در اساطیر هند و ایران است.در مورد این اسطوره به طور جداگانه، پژوهش هایی صورت گرفته است؛ مانند کتاب "شناخت اساطیر هند"از ورونیکا ایونس(1373) ترجمه ی باجلان فرخی و"پژوهشی در اساطیر ایران" از مهرداد بهار(1365) و نیز "آناهیتا در اسطوره های ایرانی" از سوزان گویری (1385) و "اساطیر جهان" از دونار روزنبرگ(1379) و"فرهنگ اساطیر و داستان واره ها"  از محمد جعفر یاحقی (1388، چاپ دوم)  اما کاری مستقل که صرفاً به مقایسه ی این اسطوره و بیان مشابهت های آن پرداخته باشد، تا کنون کمتر انجام شده است.

بحث    

در میان ملل مختلف، دو قوم ایرانی و هندی دارای اشتراکات فراوانی در فرهنگ وادبیات و به خصوص در اسطوره­هایشان هستند. شاید مهمترین و اصلی­ترین عامل این امر، هم­زیستی این دو قوم در خاستگاه کهن مشترک خود در گذشته­های دور بوده است.«از میان شعب نژاد هند و اروپایی، یکی از روزگاران قدیم اهمیت واعتباری پیدا کرد و تمدن و ادبیات و مذاهب آن، کهن­تر از شعب نژاد هندواروپائیست و این شعبه، همان نژاد هند وایرانی است که علی الظّاهر در حدود سه هزار سال قبل از میلاد، از دسته ی نژاد هند و اروپایی جدا شد.»(صفا، 1369: 22)

اگر با دیدی کلی­تر به این موضوع بنگریم، شاید بتوان این­گونه نتیجه گرفت که خاستگاه اولیه­ی ملل آسیایی- اروپایی یکی بوده و اشتراکات فرهنگی و ادبی و اسطوره­ای موجود در این تمدن­ها نشأت گرفتهه از همین هم­زیستی بوده است.« نژاد هند وایرانی پیش از انقسام به دو دسته­ی نژاد هند و نژاد ایرانی و افتراق از یکدیگر، دیرگاهی با هم در آسیای وسطی و گویا در ناحیه­ای بین سیردریا و آمویه­دریا می­زیسته­اند و دین و زبان و عقاید و اساطیر مشترکی داشته و خود را «اری» یعنی شریف می­نامیده­اند و بعدها یعنی هنگام جدایی از یکدیگر و توطّن در سرزمین­های هندوستان و ایران این نام را هر یک به خود اختصاص داده و یاد می­کرده­اند» (همان :22)

آب در اسطوره­ی آفرینش

  اهمیت وجود آب به عنوان عنصری حیاتی نزد اجداد اولیه ی بشر، امری شناخته شده بوده است

و شاید به همین دلیل است که نزد دو تمدن ایران و هند، آب جزو اولین آفریده­های خالق است و این عنصر حیات­بخش را مقدس می­پنداشتند و ایزدی را نگهبان آن می دانستند.روز یازدهم اسفند روز "خور"و اول گاهنبار دوم است و در همین روز خداوند آب را آفرید. آب دارای دو فرشته ی نگهبان به نام اپم نپاتApemnapat و اَناهیتا یا ناهید است که دومی فرشته ی مخصوص آب تلقی می شده است.(بیرونی1352: 303)

در رامایانا حماسه ی هندوان نیز در بدو خلقت، آب سراسر زمین را گرفته است و برهمن، خدای خدایان هندوها که خود قایم به ذات است، به شکل گرازی درمی آید و زمین را از درون آب بالا می آورد و جهان را خلق می کند. همچنین ویشنو یکی از سه ایزد نیرومند هندو، منسوب به آب است و نارایانا (متحرک در آب) نامیده می شود.(اقتداری1354:ج2/892 )و شاید به همین دلایل است که ایرانیان برای آب اهمیت زیادی قایلند، آن را آلوده نمی کنند و برای آن فدیه و نیاز می دهند. (عفیفی، 1374: 402) 

آفرینش در اسطوره­ی ایرانی

در باورهای ایرانیان، آب دومین آفریده­ی مادی به دست هرمزد آفریدگار است. در بندهش  می­خوانیم  که: «نخست، آسمان را آفرید... دیگر، آب را آفرید به پنجاه و پنج روز» (دادگی، 1369: 41)در این باور هرمزد، خدای آفرینش، آسمان را به شکل تخم مرغ می­آفریند« نخست، آسمان را آفرید روشن، آشکارا، بسیار  دور و خایه ­دیسه(به شکل تخم مرغ) و از خماهن که گوهر الماس نر است؛ سر او  به روشنی بی­کران پیوست. او آفریدگان را همه در درون آسمان آفرید.»(همان: 45) پس اول آسمان خلق می­شود تا بتواند شادی­آفرینی کند و سپس باران آفریده می شود. «او به یاری آسمان شادی را آفرید. بدان روی برای او شادی را فراز آفرید که اکنون که آمیختگی است، آفریدگان به شادی درایستند. سپس از گوهر آسمان آب را آفرید، چندِ مردی که دو دست بر زمین نهد و به دست و پای رود و آن­گاه آب تا شکم او بایستد؛ بدان بلندی آب بتاخت» (همان: 40)

آفریده­های مادی به دست هرمزد، دارای ترتیبی این­ چنین بودند« از آفریدگان مادی نخست آسمان، دیگر آب، سدیگر زمین، چهارم گیاه، پنجم گوسفند، ششم مردم، هفتم خود هرمزد» است. (دادگی، 1369: 37)                                 

آفرینش در اسطوره­های هند

    در اساطیر هندی، قدرت برتر از آن « ویشنو» است.« در اسطوره ی آفرینش هندو، ویشنو به سه شکل یا صورت پدیدار می شود: به صورت یا شکل برهما، آفریدگار زندگی در زمین، به صورت ویشنو، نگهدارنده­ی زندگی در زمین؛ به صورت شیوا -  رودرا، ویرانگر زندگی در زمین» (روزنبرگ، 1379 :627) در این باور «دنیا در یک سیکل یا چرخش مسلسل و مکرر و جاودانه آفریده می­شود، از بین می­رود و دوباره تجدید حیات می­یابد و پیوسته از یک ماهایوگا (دوران بزرگ) به ماهایوگای (دوران بزرگ)دیگر انتقال می­یابد.»(همان :628) هندوها معتقد بودند که در پایان هزار ماهایوگا که معادل یک روز زندگی است، ویشنو ویرانگر می­شود؛ یعنی در هیأت شیوا - رودرا ظاهر شده و به خورشید نفوذ می­کند و آنقدر به آن حرارت می­بخشد که زندگی در آن شرایط ناممکن می شود.« نخست به درون انوار خورشید می­رود و آن ها را تا یک صد سال شدت و توان می­بخشد و آن­چنان گرمایی می­آفریند که تمامی آب­های روی زمین را تبخیر می کند.» (روزنبرگ1379: 631) و بدین­گونه هستی روی زمین را از بین می­برد.

وقتی حرارت زیاد خورشید زندگی را نابود کرد، شیوا- رودرا ابرهای توفان­زای شوم را بیرون می­فرستد. این ابرها با رعدوبرق هراس­انگیز، جلوی تابش خورشید را می­گیرند و بر زمین چادری تیره می­پوشانند و این روند نیز تا یک صدسال ادامه می­یابد و تمام سطح زمین، زیر دریایی ژرف قرار می­گیرد.

پس از این دوره­ی صدساله فقط ویشنو، خدای بزرگ، باقی می­ماند و زمینی که تبدیل به دریایی بی­کران شده است و دیگر خدایان و موجودات به تمامی از بین می­روند. روزنبرگ در ادامه می نویسد که: «درست در آن هنگام که سیلی عظیم، تمامی آثار زندگی را در خود مدفون می­سازد، تخم مرغ طلایی بزرگی پدیدار می­شود. در این تخم مرغ بذر صورت­های گوناگون زندگی که پیش از آمدن سیل در دنیا وجود داشته، نهفته شده است. وقتی که دنیا به زیر آب پنهان شد، آن تخم مرغ روی آب آن اقیانوس بی­کران شناور می­شود.»(همان: 632) و این همان وجود ویشنو، در هیأت نگهدارنده­ی زمین است که در این مرحله بادی خشک را بر دنیا مستولی می­کند؛ و این بار نیز تا یکصد سال دنیا را پیوسته دور می­زند. بعد از این ویشنو  می­خوابد و دنیا نیز با او به خواب می­رود. این خواب ادامه می­یابد تا پایان شب یلدای یک­هزار ماهایوگا. در پایان این شب، ویشنو سر از خواب بر می­دارد.

«در پایان شب یلدای یک­هزار ماهایوگا، ویشنو از خواب بیدار می­شود. یک جور گل زیبا و شگفت انگیز نیلوفر آبی از ناف ویشنو سر در می­آورد و ویشنو به صورت و در هیأت برهمای آفریدگار، یعنی آفریدگار زندگی در زمین، از درون آن گل برون می­آید.»(همان: 632) ویشنو چون از خواب برمی­خیزد می­بیند که سیلاب، تمام هستی را از زمین گرفته و همه چیز از بین رفته است. پس تخم مرغ طلایی را که بذر صورت­های گوناگون هستی را در خود دارد، می­شکند و سیر تکاملی آفرینش دوباره­ی زندگی دنیا را آغاز می کند که این همان هیأت برهمای آفریدگار ویشنو است، او دست به آفرینش مادی می­زند و« ابتدا آب را می­آفریند، سپس آتش، هوا، باد، آسمان، زمین و نیز کوهساران و درختان روی زمین را می­آورد. پس از آن صورت زمان را به عنوان راه یا وسیله­ی تشکل جهان هستی می­آفریند.» (همان: 3-632)

چنین به نظر می رسد که در اسطوره­ی آفرینش هندی، سیکل مکرّر آفریده ­شدن دنیا، همان پی­درپی آمدن روز و شب، و هیأت شیوا- رودرای ویشنو همان گرمای شدید تابستان است که در نیمروز به اوج شدت خود می­رسد؛ به نحوی که ماندن زیر گرمای آن، غیر قابل تحمل می­شود. چادر تیره­ای که زمین را می پوشاند، همان شب است که با آمدن خود، جنبش را از موجودات می­گیرد و سکون را بر عالم مستولی می­کند و از بین رفتن موجودات، به خواب رفتن آنان را نشان می­دهد و مراد از تخم مرغ طلایی، برآمدن صبح است که با شکستن آن، زرده­ی آن که نماد خورشید است، به آسمان می­رود و سفیده­ی آن که نماد زمین است، باقی می­ماند. بذر صورت­های گوناگون زندگی موجود در تخم مرغ، وجود خود موجودات است که با آمدن صبح، دوباره به جنبش درمی­آیند و فعالیت روزانه را ادامه می­دهند.

مقایسه ی اسطوره­ی آفرینش در اساطیر ایران و هند

با مقایسه­ی دو اسطوره­ی آفرینش ایران و هند در می یا بیم که در هر دو اسطوره، آب جزو آفریده­های نخستین آفریدگار و نزد دو قوم، دارای ارج و احترام بسیاراست. دلیل این امر، نقش بسیار مؤثر آب در حیات موجودات است. با تحمل چند ساعت تشنگی می توان دریافت که اگر    آب نباشد، چه بلایی بر سر موجودات زنده خواهد آمد، و اگر باران نبارد، سرسبزی و حیات طبیعت چگونه نابود خواهد شد؛ پس مقام نخستین به نظر پدران هندی و ایرانی ما متعلق به آب است.

در هر دو اسطوره، سخن از تخم مرغ است. در اسطوره­ی ایرانی، آسمان تخم مرغی است که خلقت در درون آن صورت می­گیرد و در اسطوره­ی هندی، پس از پایان دوره صدساله­ی بارندگی و به­وجود آمدن سیلاب، تخم مرغ طلایی بزرگی پدیدار می شود که حاوی بذر اشکال مختلف هستی است. تخم مرغ در هر دو اسطوره نماد حیات و باروری است و این که انجام خلقت را درون تخم مرغی تصوّر می­کردند، حاکی از پر رمز و راز بودن تحقّق حیات در تخم پرندگان است، وجودی که در فضایی تماماً بسته، درون محفظه­ای سنگی­شکل، بدون هیچ روزنه و هوایی شکل می گرفت. محفظه ای که درون آن جز آب (زرده و سفیده) چیزی نبود و چگونگی تبدیل این دو آب به موجودی زنده که تنفّس جزو لاینفکّ حیات اوست، آنان را به شگفتی وامی داشت و همین ابهام و رازآمیزی خلقت درون تخم مرغ موجب شد که آفرینش هستی را شبیه این پدیده ببینند؛ چرا که هر دو پدیده­هایی پر رمز و رازند؛ البته در اسطوره­ی ایرانی، علاوه بر روایت تخم مرغ، روایت دیگری هم هست. «چنین گوید که این آفرینش نخست، همه آب سرشکی بود. مردمان نیز از آب سرشکی می­باشند.»(دادگی، 1369­­: 123) که این آب سرشک را می­توان به نطفه تعبیر کرد که مایه ی باروری و زایایی است.

در هر دو اسطوره، صحبت از بارندگی دوره­ای است. در اسطوره­ی ایرانی، هرمزد پس از آفریدن آسمان، آب را می­آفریند و در اسطوره­ی هندی،بازصحبت از بارندگی طولانی مدت یک صدساله به میان آمده است که شاید حاکی از بارندگی­های متوالی چندروزه و یا حتی چند ماهه­ای باشد که احتمالاً قبل از جدایی دو قوم از یکدیگر وجود داشته؛ مانند باران های موسمی امروز هند. آن چنان بارشی که در ذهن هر دو قوم، تا مدت ها بعد از جدایی آنان نیزادامه داشته است. 

اَناهیتا و سَرَسوَتی؛ بغ­بانوان آب

خدابانوی آب در اسطوره­ی ایرانی با نام کامل اَرِدویسوَراَناهیتا  به معنی رود(آب) نیرومند پاک است که با این الهه، مفاهیمی چون آب، باران، فراوانی، رستنی­ها، حاصلخیزی، برکت، زناشویی، عشق، مادری، زایش و پیروزی همراه است.

در ایران باستان، اناهیتا، الهه­ی باروری و بغ­بانوی ایرانیان بود. وی در کهن­الگوی ایرانی، نماد آب و زایندگی و رودخانه است. طبق توصیفی که از اناهیتا در اوستا شده، او تاج هشت پر صد ستاره­ای بر سر، جامه­ای زرّین بر تن و گردنبند زرّینی نیز بر گردن دارد.

  او سرچشمه­ی همه­ی آب­های روی زمین و منبع همه­ی باروری هاست؛ نطفه­ی همه­ی نران را پاک می­گرداند، رحم همه­ی مادگان را تطهیر می­کند و شیر را  در سینه ی همه ی مادران پاک می­سازد. (یاحقی 1388: 814) او بر گردونه­ای  نشسته، لگام بر دست، گردونه می­راند و گردونه­ی او را چهار اسب تنومند سفید  می­کشند؛ در حالی که بر دیوان و مردمان دروَند و جادوان و پریان و کوی­ها و کرَپ­های ستمکار چیره می شود.(دوستخواه،1370 :319)در آبان یشت اوستا او زنی زیبا، جوان، خوش اندام و بلند بالا دانسته شده که قدمت ستایش او به دوره های بسیار دور و حتی به پیش از زردشت می رسد. چشمه ی حیات از او می جوشد و تندیس های باروری را که الهه ی مادر نامیده می شود و نمونه هایی از آن در کاوش های تپه ی سراب با قدمتی حدود نه هزار سال قبل از میلاد به دست آمده، تجسم این ایزد بانو دانسته اند.(آموزگار1374: 22-21)

در اساطیر هندی از میان خدابانوان، الهه ی سَرَسوَتی بیشترین شباهت و نزدیکی را به اَناهیتای ایرانی دارد. در کتاب اَناهیتا در اسطوره­های ایرانی آمده است:«در  ریگ ودا از سرسوتی به عنوان بهترین مادر،  بهترین رود و بهترین ایزد بانو یاد می­شود. سرسوتی رودی آسمانی است و این نکته ای است کهجآنرا می­توان با آنچه درباره­ی اناهیتا در باورهای اوستایی است، سنجید.» (گویری، 1385: 32)مثلاً در ریگ­ودا خطاب به این الهه، اشاره ای وجود دارد که او را در داشتن خصوصیت محافظت از  نطفه با آناهیتای ایرانی، مشترک می یابیم:«ای سرسوتی، نطفه را نگه داری فرما (جلالی نائینی، 1372 :151) و این سخن اشاره به باروری و زایش این الهه دارد که در این صفت با اناهیتای ایرانی مشابه است.

در جایی دیگر از کتاب ریگ­ودا، سرسوتی به عنوان الهه ی ارتزاق و نعمت و برکت مورد خطاب قرار گرفته است. (همان: 255) و در جایی دیگر از ریگ­ودا آمده است که:«ماروت­های نیزه دار، جوانان چابک آسمان، پسران نظم، مقدسان و سرسوتی سوار بر ارابه­های تیزرو، ما را بشنوید؛ شما ای توانایان، ما را ثروت و فرزندان نجیب عطا فرمایید»(همان: 388) مشاهده می­شود که سرسوتی در باور هندوها محل ارتزاق مردم و روزی­بخشی است و هم­چون اناهیتا ارابه سوار است که اسب­هایی تیزرو او را می­کشند و اوست که فرزندان نجیب را به آدمیان عطا می­کند.

چنان­که ملاحظه می­شود در هر دو اسطوره، خدای آب مؤنّث است، و به عنوان الهه­ی آب تقدیس می­شود. در اوستا اناهیتا این­گونه توصیف می­شود: «براستی اَرَد ویسور اناهیتا، همان­گونه که شیوه­ی اوست. بَرسَم بر دست گرفته، گوشواره­های زرّین چهار گوشه­ای از گوش­ها آویخته و گردنبندی بر گردن نازنین خویش بسته، نمایان می­شود. او کمر بر میان بسته است تا سینه هایش زیباتر بنماید و دلنشین­تر شود» (دوستخواه، 1370 :320)

در ریگ­ودا هم خطاب به سرسوتی گفته می­شود که در این فصل، آن سینه را برای ارتزاق ما بگشای. البته این باور و عقیده (خدابانو بودن آب) بی­اساس نیست؛ چرا که   سینه، خود مظهر روزی بخشی (شیردهی) و نماد ابر است و مـانند بـاران طراوت می­دهد و همچون آب هستی می­بخشد و موجب رشد و شکوفایی است و پاکی می­آفریند که این ویژگی­ها با روحیه ی زنانه سازگارتر است. در اوستا آمده است «آن نازنین بسیار نیرومند؛ ارد ویسور اناهیتا روان می­شود و در نهاد خویش چنین می­اندیشد - کدامین کس مرا نیایش کند؟- کیست مرا زَورِ آمیخته با هَوم، آمیخته به شیر به آیین ساخته و پالوده نیاز کند؟ چنین پیمان شناس نیک دلی را خوش پسندم و خواستارم که او خرّم و شادمان ماند!»        (دوستخواه، 1370: 9-298)

    مؤلف کتاب روح زن، جینا لمبروزو، مطلبی دارد که مطابق با عبارات قبلی و درخواست آناهیتاست. او می گوید:«زن هدیه و ارمغان را از نظر ارزش مادی دوست نمی­دارد؛ ولی از آن جا که اشیای اهدا شده، معرّف احساسات هدیه کننده است، در چشم زن قدر و قیمتی بسزا دارد» (لمبروزو، 1363: 127)

     خدابانوی آب، این اندیشه­ را در ذهنیّت خود دارد که مورد توجه مردمان باشد و آنان برایش قربانی کنند و هدیه بیاورند و این موضوع ریشه در روحیه ی زنانه و نیاز زن به محبت و مورد محبت بودن جنس مؤنّث دارد. اناهیتا در نهاد خود نگران است که مبادا دیگر کسی او را ستایش نکند و دیگر برای او زَورِ مخصوص را فراهم نکنند و در راه او فدیه ندهند. می­توان گفت که نگرانی اناهیتا از نذر زَور، خود زَور نیست؛ بلکه مورد توجه و محبت بودن است که از راه اهدای آن، ابراز می­شود. پس احساس هدیه کننده­ نسبت به اناهیتا، برای او قدر و قیمتی والاتر از خود نذر دارد که معرّف احساسات نذر دهنده است. شاید به این خاطر است که در اوستا بیشتر بخش یشت­ها، مختص به ستایش الهه­ی آب است تا بدین روش به اناهیتا اطمینان خاطر داده شود که مورد توجه همگان است و در ضمن، رضایت او را نسبت به خود جلب کرده باشند. چنان­که گفته شد در اسطوره­ی ایرانی، چهار اسب چابک اناهیتا را همراهی می­کنند و ارّابه­ی او را می­رانند که این چهار اسب می­توانند باد و باران و ابر و تگرگ باشند که به سان اسب­های تندرو، چابک هستند؛ اما شمار همراهان الهه ی اساطیر هندی، سرسوتی، هفت است که با نام هفت خواهر شناخته می­شوند و به نظر می­رسد علاوه بر همراهان اناهیتا صاعقه، برف و مه، سه خواهر دیگر سرسوتی باشند که این امر یعنی داشتن همراهان، نه فقط جنبه ی حمایتی داشته؛ بلکه نشان از تجمل گرایی بغ ­بانوان آب نیز دارد که باز هم صفتی زنانه است. پس خدابانو بودن آب در مقابل خدامرد بودن آن، منطقی­تر به نظر می­رسد.                                   

  تیشتر وایندرا؛ یاری دهندگان الهه ی آب و دشمنان دیو خشکسالی

    این عقیده که زن نمی­تواند موجودی کاملاً مستقل باشد و نیاز زن به حمایت از طرف دیگران و تکامل وجودی او با وجود یک مرد، باوری بوده است که از همان ابتدا وجود داشته و حتی امروز نیز باوری رایج است؛ چنان که ایولین رید نیز بر سر این عقیده است:« این تز (نظریه) که مردان در جامعه بر زنان برتری دارند، به دو ویژگی زیستی وابسته است: مردان اغلب بزرگتر و عضلانی­تر و ورزیده­تر از زنان­اند و زایش فرزند به عهده­ی زنان است. از این رو این تز، زنان را برای گذران زندگی و پشتیبانی از خود، بیچاره و وابسته به مردان پر زور و باهوش نشان می­دهد.» (رید، 1388 : 44) پس این که در باور گذشتگان برای خدابانوان، نگهبان و حامی و دستیار فرض شده است، مطابق با این عقیده، طبیعی به نظر می­رسد.

 در هر دو اسطوره­ی ایرانی و هندی، اناهیتا و سرسوتی به تنهایی قادر به انجام کاری نیستند. این است که وقتی این خدابانوان بخواهند ابراز خدایی و قدرت بکنند، باید همراهانی داشته باشند همراهان اناهیتا، ابر و باد و باران و تگرگ هستند و سرسوتی غیر از این چهار همراه سه همراه دیگر، احتمالاً صاعقه، برف و مه را با خود دارد. در    هر دو اسطوره، این دو بغ­ بانو از حمایت ایزدانی پرزور و پرمایه برخوردار می­شوند.

در ایران، تیشتر حامی و نگهبان اناهیتا است و در هند، ایندرا زورمندتر از دیگر خدایان است و بیشتر از دیگر خدایان به حمایت از سرسوتی می­پردازد و نیز تنها با وجود این ایزدان است که بغ ­بانوان آب می­توانند بارور شوند و باران بیافرینند؛ چرا که ابتدا باید ایزدان نگهبان در نبردی سخت، دیو خشکسالی را شکست دهند و بعد از شکست دیو است که آب ها آزاد می­شوند و باران از قید و بند دیو خارج می­شود و فرو می­ریزد.

«تیشتر شخصیت دیگری است که با یکی از پدیده­های طبیعی یعنی باران ارتباط دارد؛ اما مفهوم دوگانگی در شخصیت این خدا وجود ندارد. وی نیز نیکوکاری است که در نبرد گیهانی با اپوشه (اپوش)، دیو خشکسالی که تباه کننده­ی زندگی است، درگیر می­شود. تیشتر(ستاره­ی تابان و شکوهمند)، نخستین ستاره و اصل همه­ی آب­ها و سرچشمه­ی باران و باروری است.» (هینلز، 1373: 7-36)

در اوستا یشت هشتم از یشت­ها، مختص به این ایزد است که این موضوع، خود دلیلی بر اهمیت این ستاره­خدا در باور ایرانیان آریایی است. در کرده­ی دوم از این یشت می­خوانیم که« تیشتر، ستاره­ی رایومندِ فرًه­مند را می­ستایم که تخمه­ی آب در اوست» (دوستخواه، 1370 :330)

پیداست که تیشتر رابطه­ی تنگاتنگی با پدیده­ی باران دارد و باید او را موکّل یا فرشته­ی باران بدانیم که کار او نبرد با اپوش(دیو خشکسالی) است. در کرده­ی سوم از تیریشت آمده است «- کی تیشتر رایومندِ فرهمند برای ما سر بر آورد.»( همان :330) سر بر آوردن تیشتر در تیر ماه، ماه چهارم از سال ایرانی است. در بندهشن آمده است «دیگر نبرد را آب کرد از آن روی که ستاره­ی تیشتر به خرچنگ آب سرشت، به خرده ی اَزَرَگ،(طالع)شد، (در کده­ای که) جانان خوانند، در همان روز که اهریمن درتاخت و هنگام غروب، بسوی خاوران ابر به پیدایی آمد. چون هر ماهی را اختری خویش است و تیرماه، چهارم ماه از سال و خرچنگ چهارم از بره است.»(دادگی، 1369 :63)

مهرداد بهار در توضیحات خود راجع به تیشتر و تیر چنین می­گوید: «اما قرار گرفتن ماه تیر(تیشتر) درآغاز تابستان نیز معضل دیگری است. اگر تیشتر ایزد باران آور است، اول تابستان در ایران و آسیای میانه، فصل باران نیست و این نیز یا به سبب اغتشاش در کار تقویم و گاه شماری است یا به سبب به هم آمیختن اطلاعاتی که از منشأ واحدی سرچشمه گرفته است.» (بهار،1362 : 33) که در رابطه با تیشتر و بارندگی، دچار نوعی ابهام شده است.چنین به نظر می­رسد که تیرماه، ماه وقوع انقلاب تابستانی است که اوج گرمای هوا در این ماه است و ستاره­ی تیشتر در این ماه به اوج درخشندگی خود می­رسد. پس طبیعی است ­که مردمان ناظر این تغییر در تیشتر، او  را نیرومندتر از همیشه بپندارند و اینگونه تصور کنند که خود را برای نبردی سخت با اپوش­دیو آماده می­کند. این تازه اول­ کار است و زمان وقوع پدیده ی باران، در این ماه نیست و چنان که در بندهشن هم آمده است:«تیشتر به سه تن بگشت: مردتن، اسب تن و گاوتن. سی شبانه روز در روشنی پرواز کرد.»(دادگی،1369: 65) تیشتر به مدت یک ماه در حال آماده سازی خود برای نبرد با اپوش به سر می­برد و در این مدت به سه هیأت متفاوت درمی­آید «تیشتر رایومند فره­مند، در نخستین ده شب، کالبد استومند پذیرد و به پیکر مردی پانزده ساله، درخشان، روشن چشم، برزمند، توانا و چابک در فروغ پرواز کند.»(دوستخواه،1370: 332) در این مدت تیشتر خودنمایی و جلوه می­کند و روشنایی خود را افزون می­کند: «تیشتر رایومند فره­مند در دومین ده شب، کالبد استومند پذیرد و به پیکر گاوی زرین شاخ در فروغ پرواز کند.»(همان: 233) که باز اشاره به جلوه­گری و روشنایی و فروغ ستاره­ی تیشتر دارد. پس باز این زمان هنگامه­ی نبرد نیست: «تیشتر رایومند فره­مند در سومین شب، کالبد استومند پذیرد و به پیکر اسب سپید زیبایی با گوش های زرّین و لگام زرنشان در فروغ پرواز کند.»(همان: 344)

 و این گونه تیشتر به مدت یک ماه در حال فروغ و تجلّی است و هیچ گونه نبردی در این مدت روی نمی­دهد. بعد از پایان این دوره و احتمالاً چندی پس از آن، تیشتر به صورت اسب زیبای سفیدی با گوش های زرّین و لگام زرنشان به دریای فراخکرت فرود می­آید. در آنجا با دیو اپوش که به شکل اسب سیاهی است و با گوش و دم سیاه خود ظاهری ترسناک دارد، روبه رو می شود و رو درر و سه شبانه روز با هم می جنگند؛ اما اپوش نیرومندتر ظاهر می شود و تیشتر با غم و اندوه به سوی اهورامزدا فریاد برمی آورد: که ناتوانی او از آن است که مردمان نیایش ها و قربانی­های شایسته ای بدو تقدیم نکرده اند. آنگاه اهورامزدا خود برای تیشتر قربانی می کند تا نیروی ده اسب، ده شتر، ده گاونر، ده کوه و ده رود در او دمیده شود. بار دیگر و احتمالاً چندی پس از چیرگی اپوش بر تیشتر، او و اپوش بار دیگر رو در روی هم قرار می گیرند. این بار تیشتر که نیروی قربانی به او قوت بخشیده است، از کارزار پیروز به درمی آید و آب ها می توانند بی­مانع به مزارع و چراگاه­ها جاری شوند.

ملاحظه می­شود که در دو منبع، به هیچ روی سخن از بارش باران در ماه تیر به میان نیامده است؛ بلکه اولین نبرد تیشتر با اپوش موکول می­شود به مرداد ماه که تحلیل این واقعه با آب و هوای ایران کاملاً منطبق است. چنان که در مرداد ماه، شاهد پدیدارشدن ابرهای سفیدی هستیم که حتی چند روز هم در آسمان ظاهر شده؛ اما به علت ناباروری این ابرها، بارانی رخ نمی­دهد، و این عدم بارش را پیروزی و تسلط اپوش دیو قلمداد کرده­اند تا این که چندی پس از این واقعه و احتمالاً در اواخر تابستان که تیشتر به وسیله ی قربانی­های اهورامزدا، قوت می گیرد، بر اپوش دیو پیروز می­شود و آب­ها را آزاد می سازد و این واقعه نیز با طبیعت آب و هوایی ایران سازگار است؛ چرا که معمولاً هر ساله، اولین بارش­ها در این موقع از سال رخ می­دهد و اولین بارش در باور ایرانیان برابر پیروزی تیشتر بر اپوش دیو خشکسالی است. با این توضیحات، ابهامی که در کتاب بهار در این رابطه وجود دارد، برطرف می شود.

معادل تیشتر و اپوش در اسطوره­ی هند به ترتیب "ایندرا "Indra" و وریترا"Vritra" هستند.       « در وداها، ایندرا به هیأت شاه آریایی جنگجو با پوستی زرّین و سوار بر اسب یا ارابه­ای طلایی که دو اسب کهر با یال و دم آویخته و افشان آن را می­کشد، تصویر شده است. او را سرشتی است خشن، تشنه و دوست­دار سومه، نوشابه ی سکرآور خدایان است و قدرت خود را از سومه به دست می آورد. بزرگترین دشمن وریتره در حمایت از خدایان و انسان است؛ چون بارنده­ی باران و شکست دهنده­ی وریتره، اهریمن خشکسالی نزد دهقانان هند از مقامی بلند برخوردار است و از خدایان ودایی خاستگاه بسیاری از اسطوره­های کهن است.»(ایونس، 1373: 18)

در کتاب" اسطوره شناسی" آمده است: «دشمن اصلی ایندرا، وریترا به صورت ماری بر کوه کیهانی در ناف زمین چنبره زده و خفته است و آب­ها را پس می­راند. ایندرا، وریترا را شکست داد و باران را رها و کوه­ها را متلاشی کرد. این عمل، موجب آزادی گاوهایی شد که در کوه کیهانی محبوس بودند.»(کاواندیش،1387: 35)در اسطوره های هند نیز مانند اسطوره های ایران، باز صحبت از نبرد خدای باران با دیو خشکسالی است. به نظر می­رسد ماری که بر سر کوه کیهانی هست و آب­ها را پس می­زند، تعبیری باشد از وجود لکه­های ابر روی قله­ی کوه که وقتی    ساکن هستند، همچون زندانی به نظر      می­رسند و این پدیده بیشتر هنگام غروب آفتاب اتفاق می­افتد و گاوهایی که پس از  شکست وریترا به وسیله ی ایندرا آزاد می­شوند، ابرهای باران زا هستند؛ چراکه گاو نماد باروری و زایش است و شیر دهی مشخصه­ی اصلی گاو است.

بر اساس پژوهش انجام شده چنین به نظر می­رسد که اناهیتا و سرسوتی، هر دو نماد بهار هستند. بهار فصل رویش و باروری و شکوفایی است و اناهیتا و  سرسوتی، دارای این خصوصیات هستند. تیشتر و ایندرا، هر دو نماد زمستان و اپوش و وریترا، نمود گرمای شدید تابستان و مظهر خشکسالی ­هستند. در اسطوره­های ایرانی، شاهان و شخصیت­هایی از اناهیتا درخواست کمک   می کنند و برای وی فدیه و قربانی می­دهند تا خواسته­ی شان مستجاب شود. این شخصیت ها شامل دو گروه هستند:

1- گروهی که ایزد درخواست آن­ها را می­پذیرد؛چون: هوشنگ، جمشید، فریدون، گرشاسب، کیکاوس، کیخسرو، توس،پااوروَ، جاماسپ، اشوزه، ویستور، یوشت، هووا، نوذر، گشتاسب و زریر.

2- نابکاران و فریبکارانی که ایزد­­بانو درخواست آن­ها، فدیه و قربانیشان را قبول نمی­کند؛ چون: اژیدهاک، افراسیاب، پسران ویسه.

بنابراین می­توان گفت که گروه اول که اناهیتا، فدیه­های آنان را می­پذیرد و از آنان حمایت می­کند، همان بهار و عوامل بهاری هستند که بهار، فصل بارندگی و سرسبزی است و طبیعت در این هنگام جان تازه­ای می­گیرد و گروه دیگر که اناهیتا حمایت آنان را نمی­پذیرد، همان تابستان و عوامل خشکسالی و گرمای طاقت فرسای هوا هستند که به گونه­ای نامطلوب، زندگی را برای انسان دشوار می­سازد.

هوم و سوما؛ آب­های نیرومندِ نیروزا

بعد از شناخت اهمیت وجود عنصرآب و اثراتی که در زندگی موجودات زنده داشت، این عنصر نزد دو قوم ایران و هند، جایگاه ویژه­ای یافت. چون آب دارای قدرت باروری و زندگی بخشی بود، به این باور رسیدند که آب می­تواند قدرتی فراتر از آن­چه، مربوط به سرسبزی و رفع عطش و پاکیزگی است، داشته باشد. آن­ها فکر می­کردند که دسترسی به این آب ممکن است؛ اما باید آن را از راهی غیرمعمول به دست آورد تا دارای خاصیتی فوق­طبیعی باشد. این­گونه بود که به دنبال دست­یابی به آن سر از قله­های بلند کوه­ها درآوردند.این دو قوم عقیده داشتند که این آب را باید از گیاهی گرفت که در بالاترین نقطه ی کوه ها قرار دارد و امکان دست­یابی به آن به سادگی میسر نیست. این گیاه در باور ایرانیان هوم (هومئه)و در نزد هندوها سوما (سومئه) نامیده می­شد.

در جای­جای اوستا از هوم سخن به میان می­آید و در بخش یسنا، سه هات نه و ده و یازده (هوم یشت)به هوم اختصاص دارد. در این بخش هوم با صفت دور دارنده­ی مرگ توصیف شده است و علاوه بر این خطاب به هوم چنین می­آید:«ای هوم! می­ستایم ابرها و باران را که پیکر تو را بر چَکادِ کوه می­رویاند. می­ستایم ستیغ کوهی را که تو بر آن روییدی» (دوستخواه، 1370: 144) در هوم یشت هنگامی که زرتشت از هوم می­پرسد که چه کسانی از تو نوشابه گرفتند؟ او جواب می­دهد:«نخستین بار در میان مردمان جهانِ­ استومَند "ویوَنگَهان" از من نوشابه برگرفت و این پاداش به او داده شد و این بهروزی بدو رسید که او را پسری زاده شد: "جمشیدِ" خوب رَمه... دومین بار در میان مردم جهانِ استومَند،"آتبین"از من نوشابه برگرفت و این پاداش به او داده شد و این بهروزی بدو رسید که او را  پسری زاده شد: فریدون از خاندان توانا... سومین بار در میان جهان استومند "اترت" تواناترین مرد خاندان سام از من نوشابه بر گرفت و این پاداش به او داده شد و این بهروزی بدو رسید که او را دو پسر زاده شدند: "اورواخشَیَه" و "گَرشاسپ"؛یکمین، داوری دادگر و دومین، جوانی زَبَردست و گیسوَر و گُرزبردار...»( دوستخواه، 1370: 8-137)

در باور هندیان گیاه سوما، نذری است که شاهین آن را با خود برای هندوان می آورد.«آن شاهین که"سوما"را برگرفت و بیاورد، هزار؛ بلکه ده­هزار نذر با خود داشت» (جلالی نائینی، 1372: 10) و هنگامی که نوشابه­ی این گیاه پرورده شد، می­تواند به خدایان نیرو دهد«باشد که نگاه­دارندگان جهان، نگاه­دار ما نیز باشند؛ باشد که امروز برای نگاه­داری ما "سومه"را بنوشند» (همان: 13) در ستایش سوماپومانه(افشره سوما)آورده شده است:«باشد که "اندرا"ی "وریترا" کُش در کنار دریاچه­ی سریه­ناوان سوما را بنوشد تا در دل خود نیرو ذخیره کند و برای کارهای قهرمانی آماده شود» (همان: 33) و در ستایش دیگر خدایان که لایق ستایش باشند، می­آید«باشد که خدایان قابل پرستش که در آن­ها بدخواهی نیست، امروز در نزد شما(خدایان بزرگ) دوتا بنشینند و شیره­ی سوما بنوشند»(همان: 74)

پس همان­گونه که گذشت، ایرانیان تولد شاهان بزرگ وعادل را که وجودشان برای مردم منشأ خیر و صلاح بود، از برکت وجود هوم می­دانستند و هندیان نیز به قدرت­افزایی این شیره که به منزله­ی نوشابه­ی بهشتی بود، اعتقاد داشتند. سومه که خاستگاه نیروی ایندرا و دیگر خدایان بود، به تدریج در اساطیر هند به جنگ­جویی تبدیل شد که با دشمن خدایان به ستیز برمی­خاست.

نتیجه

دو تمدن ایران و هند دارای اشتراکات فراوانی در اساطیر خود هستند، خلقت آب در اسطوره­ی آفرینش هر دو قوم، جزو نخستین آفریده­های مادی است و این به خاطر اهمیت این عنصر حیات بخش در زندگی آنان بوده است. اعتقاد به آفرینش حیات در درون تخم مرغ در هر دو اسطوره، باوری پذیرفته شده است؛ چراکه تخم مرغ خود، نماد باروری و آفرینش است. در تحلیل این باور، زرده­ی تخم مرغ، نماد خورشید و سفیده­ی آن، نماد زمین است. در اسطوره­ی هر دو قوم، عنصر آب، الهه ای(بغ بانو، خدای مونث) تصور شده است که خدابانو بودن آن با توجه به باروریش در مقابل خدامرد بودنش، منطقی­تر است. الهه­ی آب در اسطوره­ی ایرانی با نام "اَرَدویسور اَناهیتا "و در هند با نام "سَرَسوَتی" معرفی می­شوند.

طبق باور اقوام ابتدایی، زنان و از جمله خدابانوان همیشه به حمایت مردان نیاز دارند. به ناگزیر این دو خدابانو نیز به اعتقاد آنان، برای ابراز خدایی خود به همراهانی نیاز داشتند و عناصری مانند ابر، باد، باران، تگرگ، رعد و برق، صاعقه و مه و یک مردخدا همیشه باید ازآن دو حمایت می کردند که این ­مردخدا در ایران، تیشتر و در اساطیر هند، ایندرا نام داشت و کار اصلی این دو، مبارزه با دیو خشکسالی بود. در این باور، آناهیتا و سرسوتی نماد بهارند و دیو خشکسالی، نماد تابستان است. تیشتر و ایندرا، نماد باران هستند که در طول تابستان با دیو خشکسالی به مبارزه بر می خیزند و در اواخر تابستان با آمدن نخستین باران، به پیروزی دست می یابند و زمستان که فصل بارندگی است، متعلق به این دو مردخدا است.