پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 31 |
| تعداد شمارهها | 834 |
| تعداد مقالات | 8,015 |
| تعداد مشاهده مقاله | 14,853,726 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,587,169 |
ارزیابی یک نظریه: بورژوازی کمپرادور در ایران معاصر (با تأکید بر خانواده رشیدیان) | ||
| نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام | ||
| مقاله 6، دوره 19، شماره 36، مرداد 1404، صفحه 156-184 اصل مقاله (1.65 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22111/jhr.2025.50699.3747 | ||
| نویسندگان | ||
| مجتبی سلطانی احمدی* 1؛ محمد حسن پورقنبر2؛ روح الله سلگی3 | ||
| 1دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران | ||
| 2دکتری از گروه تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. | ||
| 3استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| قشربندی اجتماعی یکی از موضوعات مهم در حوزه جامعهشناسی تاریخی بشمار میرود چراکه ساختار قشربندی و نوع طبقات اجتماعی در هر جامعهای نه تنها میتواند در حوزه واکاوی تاریخ اجتماعی یک کشور، بلکه در زمینه بررسی بخشی از تاریخ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آن نیز به نوعی اثرگذار باشد. هدف این مقاله، شناخت و ارزیابی یکی از اقشار اجتماعی تاریخ سده اخیر ایران یعنی بورژوازی کمپرادور یا همان طبقه سرمایهدار وابسته با تمرکز بر عملکرد یکی از خاندانهای متنفّذ دوره پهلوی و منتسب به این قشر به نام رشیدیان است، چنانکه بر محور این سوال تدوین گردید که:آیا رشیدیانها را میتوان بعنوان یک نمونه از وجود قشر بورژوازی کمپرادور در ایرانِ معاصر دانست؟ بر این مبنا، ما با روش پژوهش کتابخانهای بر اساس گردآوری دادهها از منابع و اسناد تاریخی، و شیوه پژوهش تحلیلی با تاکید بر واکاوی ویژگیهای قشر بورژوازی کمپرادور و تطابق آن با خصایص خانواده رشیدیان سعی کردیم به سوال مزبور پاسخ دهیم. یافتهها دالِّ بر این است که رشیدیانها تقریباً همه مشخصات طبقه سرمایهدار وابسته در حوزههای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را داشتند چنانکه همکاری وارتباط تنگاتنگ با دولت خارجی و مقابله با نیروهای ملّیگرا از یکسو و رویکرد محافظهکارانه و ارتجاعی در حوزه سیاست داخلی از سوی دیگر، بعلاوه وابستگی فرهنگی، نوکیسگی، لمپنمآبی و مشی فکری کاملا منفعتطلبانه، همچنین در حوزه اقتصادی نیز رانتخواری و انحصارطلبی از یک طرف و ایفای نقش پُررنگ در بازار واسطهگری، دلّالی و کارچاقکنی از طرف دیگر، همگی حکایت از ماهیّت بورژوازی کمپرادور رشیدیانها داشت. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ایران؛ قرن14ش؛ قشربندی اجتماعی؛ بورژوازی کمپرادور؛ خانواده رشیدیان | ||
| مراجع | ||
|
کتابها
آرامش، احمد (1371) پیکار من با اهریمن، بهکوشش: خسرو آرامش، تهران: فردوسی.
ابتهاج، ابوالحسن (1371) خاطرات، بهکوشش: علیرضا عروضی، جلد ۱، تهران: علمی.
اجلالی، پرویز (1400) دگرگونی اجتماعی و فیلمهای سینمایی در ایران، تهران: آگه.
اسدپور، حمید (1400)، «ظهوروسقوط خاندان داودی در بوشهر»، مجله پژوهشهای تاریخی ایران واسلام دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره 28.
اشرف، احمد (1359)، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران، تهران: زمینه.
الموتی، مصطفی (1368-1370) ایران در عصر پهلوی، ج 6، 7، لندن: بینا.
اکبری، محمد و میکائیل وحیدی (1393)، «ملی شدن نفت ایران در اسناد امریکا»، مجله پژوهشهای تاریخی ایران واسلام دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره 15.
انصاری، عبدالرضا (1391)، خاطرات: ناگفتهها از روزگار پهلویها، تهران: علم.
باهری، محمد (1982) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد بهکوشش حبیب لاجوردی، مصاحبهکننده: حبیب لاجوردی،17 اگوست 1982، نوارشماره 1.
برومند، عبدالرحمن (1984 و 1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد بهکوشش: حبیب لاجوردی، مصاحبهکننده: ضیا صدقی،6 مارس 1984، نوار شماره 1 و 3 ژوئن 1985، نوار شماره 2.
بهنود، مسعود (1366) دولتهای ایران از سید ضیاء تا بختیار، تهران: جاویدان.
جاودانی، همان (1381) سالشمار تاریخ سینمای ایران، تهران: قطره.
جزنی، بیژن (1358)، نبرد با دیکتاتوری شاه به مثابه عمدهترین دشمن خلق، تهران: مازیار.
جزنی، بیژن (بی تا)، وقایع سی ساله اخیر ایران، بیجا.
جزنی، بیژن (1357) طرح جامعهشناسی و مبانی استراتژی جنبش انقلابی خلق ایران، تهران: مازیار.
جعفری، شعبان (1381) خاطرات شعبان جعفری، به کوشش: هما سرشار، تهران: ثالث.
خامهای، انور (1372) خاطرات سیاسی، تهران: نشر گفتار: نشر علم.
درخشانی، علی اکبر (1386) متن کامل خاطرات سرتیپ علی اکبر درخشانی، به کوشش: حبیب لاجوردی، تهران: صفحه سفید.
درخشانی، علی اکبر (1994) خاطرات سرتیپ علیاکبر درخشانی، بیجا: خانواده درخشانی.
دلدم، اسکندر (1380) خاطرات من و فرح پهلوی، جلد 1، تهران: به آفرین.
دوبلگ، کریستوفر (1393)، میهن پرست ایرانی، مترجم: هرمز همایون پور، تهران: کندوکاو.
رواسانی، شاپور (1374)، «حکومت و دولت در کشورهای عقب نگهداشته شده -طبقه وابسته به استعمار»، مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، بهمن و اسفند 1374، شمارههای پیوسته 101 و 102، صص 30-32.
رواسانی، شاپور (1386)، مفاهیم اجتماعی در جوامع مستعمراتی، تهران: امیرکبیر.
روشنفکر، محمد و رضا معینی (1402)، «چرایی توجه مخالفان و موافقان نهضت نفت به بویراحمد»، مجله پژوهشهای تاریخی ایران واسلام دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره 33.
روزولت، کرمیت (1394) کودتا: خاطرات کرمیت روزولت از کودتای 28 مرداد، مترجم: محسن عسکری، تهران: ثالث.
زهتاب فرد، رحیم (1324) غوغای نفت: پیشبینیهای تلخ سیاسی، بیجا: بینا.
سررشته، حسینقلی (1367). خاطرات من: یادداشتهای دوره ۱۳۳۴-۱۳۱، تهران: حسینقلی سررشته.
سعیدی فیروزآبادی (1382) خاطرات، بهکوشش: محمدحسن میرحسینی، یزد: دانشگاه یزد.
سوداگر، محمدرضا (1369)، رشد روابط سرمایه داری در ایران تهران: شعله اندیشه.
سیف پورفاطمی، نصرالله (1379) گزند روزگار، تهران: شیرازه.
شاکری، خسرو و مصطفی شعاعیان (1352) کارنامه مصدق و حزب توده، تهران: مزدک.
شرکا، جلیل (1392) اسرار دهه 50: ناگفتههای جلیل شرکا از رکود اقتصادی،، مصاحبه کننده: طاهری و نوروزیان، مجله تجارت فردا، شماره 66.
شفیعی، امیرولی (1340) اسراری از سیاستهای پشت پرده در ایران، جلد اول، تهران: بی نا.
شهبازی، علی (1377) محافظ شاه: خاطرات علی شهبازی، جلد 1، تهران: اهل قلم.
شهبازی، عبدالله (1370) ظهوروسقوط سلطنت پهلوی: جستارهایی از تاریخ معاصر ایران، جلد 2، تهران: اطلاعات.
صاحبکاران، معصومه و مسعود مرادی (1397)، «شرق ایران در جنگ جهانی دوم»، مجله پژوهشهای تاریخی ایران واسلام دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره 23.
طلوعی، محمود (1372) بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، جلد ۲، تهران: علم.
عالیخانی، علینقی (1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد بهکوشش حبیب لاجوردی، مصاحبهکننده: حبیب لاجوردی، 8 نوامبر 1985، نوارشماره 5.
علم، مصطفی (1371) نفت، قدرت واصول ملی شدن نفت ایران، ترجمه: غلامحسین صالحیار، تهران: اطلاعات.
علم، امیراسداله (1371) گفتگوهای من با شاه، جلد 2، تهران: طرح نو.
عظیمی، فخرالدین (1394) تاملی در نگرش سیاسی مصدق، تهران: خجسته.
عمیدی نوری، ابوالحسن (1384) یادداشتهای یک روزنامه نگار، بهکوشش: حدیدی وفرهمند، جلد 2، تهران: موسسه تاریخ معاصر.
فرمانفرماییان، رخسان و منوچهر فرمانفرماییان (1377)، خون و نفت: خاطرات یک شاهزاده ایرانی، مترجم: مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس.
فرمانفرماییان، منوچهر (1373) از تهران تا کاراکاس: نفت و سیاست در ایران، تهران: نشر تاریخ ایران.
قشقایی، ملک منصورخان (1393) خاطرات، به اهتمام: بیات و نصیری، تهران: نامک.
کاتوزیان، محمدعلی و امیر پیشداد (1370) یادنامه خلیل ملکی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، محمدعلی و امیر پیشداد (1381) نامههای خلیل ملکی، تهران: مرکز.
گازیوروسکی، مارک (1371) سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه: فریدون فاطمی، تهران: مرکز.
گازیوروسکی، مارک (1384) مصدق و کودتا، ترجمه: علی مرشدی زاد، تهران: قصیده سرا.
گذشته چراغ راه آینده است (1361) تاریخ ایران در فاصله دو کودتا ۱۳۳۲ ـ ۱۲۹۹، تهران: ققنوس.
لاهیجی. عبدالکریم (1984) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد بهکوشش حبیب لاجوردی، مصاحبهکننده: ضیاءصدقی،5 مارس 1984، نوار شماره 5.
لپینگ، بریان (1365) سقوط امپراطوری انگلیس و دولت دکتر مصدق، ترجمه: محمود عنایت، تهران: کتاب سرا.
لنکرانی، مصطفی. (1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد بهکوشش حبیب لاجوردی، مصاحبهکننده: ضیاء صدقی،13 مه 1985، نوار شماره 2.
محوی، ابوالفتح (1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد بهکوشش حبیب لاجوردی، مصاحبه کننده: حبیب لاجوردی 26 آوریل 1985.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 20 فروردین 1323، دوره چهاردهم، نشست 16.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی،18 خرداد 1323، دوره چهاردهم نشست 35.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 31 مرداد 1323، دوره چهاردهم، نشست 56.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 2 آبان 1324، دوره چهاردهم، نشست 155.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی،28 اردیبهشت 1329، دوره شانزدهم، نشست 25.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی،5 آذر 1343، دوره بیست و یکم، نشست 120.
موزلی، لئونارد (1368)، بازی قدرت، مترجم: محمود طلوعی، تهران: هفته.
موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی (1368) تاریخ معاصر ایران: مجموعه مقالات، جلد 3، تهران: موسسه مطالعات فرهنگی.
مهرابی، مسعود (1368) تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال 1357، بیجا: انتشارات فیلم.
مهرجو، حبیب الله (1390)، خاطرات مرتضی کاشانی، تهران: مرکز اسناد انقلاب.
نجاتی، غلامرضا (1377) مصدق: سالهای مبارزه و مقاومت، جلد 1 و 2، تهران: رسا.
نورالدینکیا، فضلالله (1377) خاطرات خدمت در فلسطین، تهران: آبی.
وودهاوس، سیام (1364) عملیات چکمه، مترجم: فرحناز شکوری، تهران: نشر نو.
یگانه، محمد (1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد بهکوشش حبیب لاجوردی، مصاحبهکننده: ضیاء صدقی،9 جولای 1985، نوار شماره 9 و 16 جولای 1985، نوار شماره 15.
منابع اسنادی
اسناد منتشرشده
اتفاقات تاریخی به روایت اسناد ساواک (1386)، کتاب اول، تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.
بدون شرح به روایت اسناد ساواک (1387) کتاب اول، تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.
پهلویها: خاندان پهلوی به روایت اسناد (1382)، بهکوشش: فرهاد رستمی، جلد 2، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر.
حزب ملیون به روایت اسناد ساواک (1388)، تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.
رشیدیانها به روایت اسناد ساواک (1389)، جلدهای 1-3، تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.
مرادی، شهریار و دیگران (1392)، اسنادی از حزب ملیون، تهران: خانه کتاب.
اسناد منتشرنشده
ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران):
ساکما: 39972/310
ساکما: 7605/310
ساکما:528/298
مُتما (موسسه تاریخ معاصر ایران):
شماره راهنما 63900-0-0 پ
شماره راهنما 63919-0-0 پ
شماره راهنما 63952-0-0 پ
شماره راهنما 63953-0-0 پ
شماره راهنما 31-2017-4513 ش
شماره راهنما 118- 3034- 4513 ش
شماره راهنما 75 الی 6-23-146 ر
شماره راهنما 24-10-146 ر
شماره راهنما 59-6-146 ر
شماره راهنما 96-9-144 م.
مجلات و نشریات
میهنپرستان، سال 1323 ش، شمارههای 193 و 195.
حقوق مردم، بهار 1352، شماره 31.
حقوق مردم، زمستان 1354، شماره 42.
خاطرات وحید، سال 1352، شماره 23.
خواندنیها، سال 1325، شماره 209 و سال 1327، شماره 88.
مآخذ لاتین
Ashcroft, et al. (2007). The Post-Colonial Studies: The Key Concepts. London: Rutledge.
Baran. P(1976) The political economy of growth. Harmondsworth: Penguin Books.
Chua, L, (2020(Imperial Negotiations:Introducing Comprador Networks and Comparative Modernities. Architectural Histories, Vol.8,No.1.
Dunn,j. (1978), west african states:failure andpromie. cambridge: Cambridge university press.
Fanon,f(2004) the Wretched of the Earth, transl:Richard philcox, New York: Grove Press.
Frank,AndreGunder(1972)Lumpenbourgeoisie:Lumpendevelopment:Dependence,class and politics in Latin America,New York: Monthly Review Press.
Jessop,Bob(1985)Nicos Poulantzas:Marxist Theory and Political Strategy, london:Macmillan.
Hao, Yen-ping (1970), the comprador in nineteenth century china:bridge between east and west,volume45 of Harvard east asian series,harvard university press.
Heartfield,James(2005) China s comprador capitalism is coming home, Review of radical political economics, volume37, No.2,pp 196-214.
Kasaba, Resat (1988),Was there a compradore Bourgeoisie in Mid-nineteenth-century western Anatolia?, Vol.11,No.2,research foundation of state university of new york,pp215-228.
Kofi,Tetteh A. (1972) The elites and underdevelopment in Africa:the case of ghana, Berkely Journal of Sociology. Vol 17, pp97-115.
Lopes, Carlos (2017) Macroeconomic policy framework for Africa s structural transformation, Addis ababa:uneca.
Mgbeoji,Ikechi(2014)the comprador complex:Africa IPRs Elites,Neo-colonialism and the endureing of African IPR Agenda by external interest, intellectual property journal, Vol26, p313-329.
Mitrović, Ljubiša (2010)The new bourgeoisie and Its Pseudo-Elite in the societies of peripheral capitalism، Series :philosophy ,sociology,psychology and history, Vol.9 No. 1, 2010,pp1-13.
Mosala, Seshupo Josial (2021) The role of the Comprador Bourgeoisies in Post -independent Africa, South Africa:North-West University.
Nwauwa, Apollos (2020) Western education and the rise of a new African elite in west Africa, http://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.282,30January2020.
Poulantzas, Nicos(1975)classes in contemporary capitalism, London, NLB.
Saul, J.S. & Bond, P(2014) South Africa – The present as history: From Mrs Ples to Mandela & Marikana. Johannesburg: Jacana.
Swainson.n(1978) state and economy in post -colonial Kenya, Canadian journal of African studies, vol.12, No.3, pp357-381.
Turok, Ben (1987) Africa: What can be done? London: The Bath Press.
Vitalis,Robert (1990) on the theory and practice of compradors, international journal of middle east studies, Vol 22, No 3, pp291-315
Woddis,Jack(1967) introduction to Neo-colonialism,London: Lawrence & wishart. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 580 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 159 |
||