پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 31 |
| تعداد شمارهها | 834 |
| تعداد مقالات | 8,015 |
| تعداد مشاهده مقاله | 14,852,519 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,586,536 |
پویندگی اجتماعی شیعیان بغداد و عوامل مؤثر بر آن (329 هـ.ق - 448 هـ.ق) | ||
| نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام | ||
| مقاله 1، دوره 19، شماره 36، مرداد 1404، صفحه 1-31 اصل مقاله (2.1 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22111/jhr.2025.51381.3771 | ||
| نویسندگان | ||
| شهلا بختیاری* 1؛ رویا مشمولی پیله رود2 | ||
| 1دانشیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران | ||
| 2دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| تجربه تحرک اجتماعی جامعه شیعه در بغداد سدههای چهارم و پنجم هجری نشانگر جابهجاییهایی در پایگاه اجتماعی است که علاوه بر دلایل جامعهشناختی میتواند ناشی از موقعیتهای دیگر آنان نیز باشد. ترسیم چگونگی تحرک اجتماعی در جامعه شیعه بغداد این دو سده و نیز تغییرات ناشی از آن از مأموریتهای مقاله حاضر است. این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیل کیفی با فرض اینکه جامعه شیعه بغداد با حضور دانشمندان در مراکز فرهنگی و حضور وزرا و نقبا در دستگاه خلافت تحرک اجتماعی نسبتاً خوبی داشتند، باتوجهبه گزارشهای تاریخی مواردی مانند تغییرات شغلی، ارتباطات اجتماعی، منزلت و احترام اجتماعی، ارزش و اهمیت پایگاه اجتماعی محول و... را بهعنوان عوامل تحرک اجتماعی و دستیابی به مناصب دولتی و حکومتی جهت ارتقای شغلی، پیوستن به جامعه علما و افزایش درآمد و ثروت و... را بهعنوان روشهای تحرک اجتماعی مورد بررسی قرار داد. مجاری تحرک اجتماعی ضمن آن مورد بررسی قرار گرفت. دستاوردهای پژوهش نشان میدهد که در این دوره تحرک اجتماعی به دو دلیل در میان علما بیشترین بسامد را داشت، 1:جامعه آماری بیشتر علما، 2:بهسبب کسب علم و دانش از اعتبار و منزلت اجتماعی بیشتری برخوردار بودند و تحرک صعودی داشتند. وزرا و نقبا در جایگاه بعدی قرار میگیرند که همه به واسطه کسب مقام دولتی و افزایش درآمد تحرک صعودی داشتند. تحرک نزولی نیز در میان طبقه پایین جامعه و چند تن از وزرا به واسطه بحرانهای اقتصادی و شغلی و همچنین درگیریهای مذهبی و خصومت و دشمنی مشاهده شد. تحرک افقی نیز در میان علما بیشترین بسامد را داشت. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تحرک اجتماعی؛ شیعیان؛ بغداد؛ منزلت اجتماعی؛ علما؛ نقبا | ||
| مراجع | ||
|
ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد، (1367)، النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، محمود محمدطناحی، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن اثیر، عزالدین، (1371)، کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی.
ابن تغری بردی، یوسف، (1392 هـ. ق)، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره: وزاره الثقافه و الارشاد القومی، الموسسه المصریه العامه.
ابن جوزی، ابوالفرج، (1412 هـ. ق)، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن حوقل، محمد، (1938 م)، صورة الارض، بیروت: دار صادر.
ابن خلدون، عبدالرحمن، (1363)، العبر تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابن خلدون، عبدالرحمن، (1375)، مقدمه، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ابن خلکان، شمسالدین احمد، (بی تا)، وفیات الاعیان و انباء ابناءالزمان، بیروت، دارصادر.
ابن عماد حنبلی، شهابالدین ابوالفلاح، (1406 هـ. ق)، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق - بیروت: دار ابن کثیر.
ابن کثیر دمشقی، ابوالفداء، (1407)، البدایه و النهایه، بیروت: دارالفکر.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق، (1350)، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران: مکتبه الاسدی، مکتبه جعفری تبریزی.
احسانی، سید محمد، (1387). «تاریخ اجتماعی شیعیان بغداد و برخی مناطق شیعه نشین در قرن چهار هجری». تاریخ اسلام در آیینه پژوهش، 7-38.
احمدی، محمدقاسم، (1388). «کرخ بغداد، پایگاه تشیع در سدههای چهارم و پنجم هجری». تاریخ اسلام در آینه پژوهش، 7-36.
احمدی، محمدقاسم، (1391). محله کرخ و نقش آن در منازعات سیاسی و مذهبی بغداد در قرون چهارم و پنجم هجری، تهران: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
اخلاقی، محمدعلی، (1384)، شکلگیری سازمان روحانیت شیعه، تهران: شیعهشناسی.
آزغ، محمد، اله یاری، فریدون و کجباف، علی اکبر (1400). «تبیین علل جنبشهای دوره عباسی با تمرکز بر جنبشهای سنباد و المقنع (با تاکید بر نظریه محرومیت نسبی تد رابرت گر)». نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 15(29)، 47-74. Doi: 10.22111/jhr.2020.33708.2741
افرام بستانی، فؤاد، (1375)، فرهنگ ابجدی، ترجمه رضا مهیار، تهران: انتشارات اسلامی.
افندی اصبهانی، میرزا عبدالله، (1403 ه.ق)، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، به اهتمام سید محمود مرعشی، به تحقیق سید احمد حسینی، قم: منشورات مکتبه آیه الله العظمی مرعشی نجفی.
آقابخشی، علی و مینو افشاری فرد، (1383)، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: چاپار.
امرائی، ایوب، فلاح زاده، احمد و نظربیگی، مریم (1402). «واکاوی منازعات اهل حدیث با امامیه در مقولهی «جامعهسازی»». نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 17(32)، 23-52. Doi: 10.22111/jhr.2022.41179.3317
امینی نجفی، عبدالحسین، (1363)، الغدیر، ترجمه محمدباقر بهبودی، تهران: کتابخانه بزرگ اسلامی.
ترکمنی آذر، پروین، (1389)، دیلمیان در گستره تاریخ ایران، تهران: سمت.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد، (1420 ه.ق)، یتیمه الدهر فی محاسن اهل العصر، مصحح مفید محمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
جرجی زیدان، (1379)، تاریختمدن اسلام، ترجمه و نگارش علی جواهر کلام، تهران: امیرکبیر.
حریری، نجلا، (1396)، اصول و روشهای پژوهش کیفی، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات.
حسینی، زهره، (1393)، «منزلت اجتماعی سادات بغداد در عصر سوم عباسی (334-447 هـ. ق)». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا، تهران.
حمانی، کامران و صادقی گندمانی، مقصودعلی (1400)، «نقش منازعات مذهبی در تضعیف اقتصادی پیشهوران بغداد در قرون چهارم و پنجم ه.ق»، نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 15(28)، 187-206. Doi: 10.22111/jhr.2020.34853.2854
حمیدزاده، حمیده، (1385). «جامعه شیعی بغداد از آغاز شکلگیری تا پایان غیبت صغرا». شیعهشناسی، 151 -176.
خطیب بغدادی، احمد بن علی، (1417 هـ. ق)، تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبد القادرعطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
خوانساری، سید محمدباقر، (1360 هـ. ش/1410 هـ. ق)، روضات الجنات فی احوال العلماء و سادات، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
دوری، عبدالعزیز، (1378)، بغداد، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی.
دهقانی، مهدی (1401). «خصوصیات اجتماعی عالمان در دوره صفویه (907 ق-1135 ق)». مجله پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 16(30)،183-206. Doi: 10.22111/jhr.2021.38172.3114
ذهبی، شمسالدین محمد بن احمد، (1413 هـ. ق)، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی.
راسخی بخشایش، ابوالقاسم، (1395)، «تحرک اجتماعی و عوامل موثر بر آن (با تأکید بر تحرک اجتماعی در ایران)». دهمین کنگره پیشگامان پیشرفت تهران.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412 ق)، مفردات ألفاظ القرآن، محقق صفوان عدنان داوودی، بیروت - دمشق: دارالقلم - الدارالشامیه.
شریف رضی، محمد بن حسین، (1406 هـ. ق)، خصائص الأئمه علیهمالسلام (خصائص امیرالمؤمنین علیهالسلام)، مصحح محمدهادی امینی، مشهد: آستان قدس رضوی.
شوقی ضیف (1119 م). العصرالعباسی الثانی، مصر: دارالمعارف.
شیخ آقابزرگ طهرانی، (بیتا)، طبقات اعلام الشیعه، تحقیق علینقی منزوی، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
شیخ طوسی، محمد بن الحسن، (1373)، رجال، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین بقم المقدسه.
شیخ طوسی، محمد بن الحسن، (1420 ه.ق)، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، تصحیح عبدالعزیز طباطبائی، قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
صابی، هلال بن محسن، (1424 ه.ق)، الوزراء، تحقیق عبدالستار احمد فراج. قاهره: دار الآفاق العربیة.
صفدی، صلاحالدین بن خلیل (1411 ه.ق)، الوافی بالوفیات، دارالنشرفرانزشتایز: اشتوتغارت (اشتوتگارت).
طبری، محمد بن جریر، (1387)، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث.
عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، (1372)، فقهای نامدار شیعه، قم: کتابخانه آیه الله العظمی مرعشی نجفی.
فهمی سعد (1413 ه.ق)، العامه فی بغداد فی القرنین الثالث و الرابع للهجره (دراسه فی التاریخ الاجتماعی)، بیروت: دارالمنتخب العربی مؤسسه الجامعیه للدراسات و النشر و التوزیع.
قاضی تنوخی، محسن بن علی، (1391 ه.ق)، نشوارالمحاضره و اخبارالمذاکره، تحقیق عبود الشالجی، بیروت: بینا.
قرائی مقدم، امانالله، (1381)، مبانی جامعهشناسی، تهران: ابجد.
قلقشندی، احمد بن عبدالله، (بیتا)، صبح الأعشی فی صناعه الإنشاء، مصحح محمدحسین شمسالدین، بیروت: دارالکتب العلمیه.
کاشفی، محمدرضا، (1384)، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، قم: انتشارت مرکز جهانی علوم اسلامی.
کاهن، کلود و م.کبیر، (1384)، بویهیان، ترجمه و تألیف یعقوب آژند، تهران: مولی.
کبیر، مفیزالله، (1381)، آل بویه در بغداد، مهدی افشار، تهران: رفعت.
کورزین، فیلیپس، (1386)، امپراتوری اسلامی، ترجمه مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس.
کوئن، بروس، (1391)، مبانی جامعهشناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران: سمت.
گیدنز، آنتونی، (1376)، جامعهشناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
متز، آدام، (1388)، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر.
مسکویه رازی، ابوعلی، (1379)، تجارب الأمم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران: سروش.
معین، محمد، (1381)، فرهنگ معین، تهران: آدنا: کتاب راه نو.
نجاشی، احمد بن علی، (1365)، رجال النجاشی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین بقم المشرفه.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله (1995 م)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 429 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 308 |
||