پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 31 |
| تعداد شمارهها | 834 |
| تعداد مقالات | 8,015 |
| تعداد مشاهده مقاله | 14,852,482 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,586,507 |
مطالعه تطبیقی فناوریهای آبکشی ( انباط المیاه )در کتاب الحیل فی الحروب ابن منکلی و کتاب الجامع بینالعلم والعمل النافع فی صناعه الحیل جزری | ||
| نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام | ||
| مقاله 4، دوره 19، شماره 36، مرداد 1404، صفحه 85-127 اصل مقاله (2.83 M) | ||
| نوع مقاله: علمی و پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22111/jhr.2025.50391.3740 | ||
| نویسندگان | ||
| سجاد سربلوکی* 1؛ ایرج نیک سرشت2 | ||
| 1دانشجوی دکتری،پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران. تهران. ایران. | ||
| 2دانشیار، پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران. تهران . ایران. | ||
| چکیده | ||
| گرچه برخی از اندیشههای موجود در آثار مکانیکی و مهندسی ریشه در شرق دور و هند و ایران باستان داشت، اما فناوری و مکانیک در جهان اسلام بیشترین جانمایه خود را از یونان باستان میگرفت. با توجه به اهمیت و کارایی دستگاههای آبکشی، ترجمه آثار یونانی مؤثرترین مسیر برای دستیابی به چنین تجهیزاتی بود. با حمایت دستگاههای حاکم در اقصا نقاط جهان اسلام، صنعتگرانی که غالباً سواد آکادمیک نداشتند به ساخت و بکار گیری دستگاهها پرداختند. همراه با گسترش و اوجگیری علم و فناوری در دوره طلایی اسلام، دانشمندان بزرگی همچون بنوموسی و جزری و اسفزاری و راصد دمشقی و ... اقدام به ارتقاء دستگاههای یونانی-رومی و ابداع تجهیزات باقدرت و کارایی بیشتر و با عملکرد اتومات و خودکار نمودند. برای فهم میزان تأثیرپذیری این دانشمندان از دانش فنی پیشینیان بهترین مسیر مقایسه تجهیزات آنها با تجهیزات کتابهای یونانی ترجمهشده به عربی است. کتاب الحیل فی الحروب میتواند نمونهای از ترجمهی کتابهای فناوری یونانی باشد که در بخش یازدهم آن به ساخت و استفاده از تعدادی دستگاه آبکشی پرداختهشده است. در این نوشتار قصد داریم با مقایسه دستگاههای آبکشی نسخه الحیل فی الحروب ترجمه ابن منکلی (778 قمری/1376 میلادی) با دستگاههای آبکشی کتاب الجامع بینالعلم والعمل النافع فى صناعة الحیل جزری، ضمن بررسی دستگاههای کتاب الحیل فی الحروب، تأثیر متون فناورانه ی یونانی با آثار علم الحیل تمدن اسلامی را بررسی نمائیم. | ||
| کلیدواژهها | ||
| انباط المیاه؛ فناوری آبکشی؛ محمد بن منکلی؛ کتاب الحیل فی الحروب؛ الجامع بینالعلم والعمل؛ النافع فی صناعه الحیل؛ اسماعیلبنرزاز جزری | ||
| مراجع | ||
|
ابن منکلی، محمد بن محمود (787 ق). الحیل فی الحروب نسخه شماره 14055موزه بریتانیا 148پ، 158 پ.
ابن منکلی، محمد بن محمود (1409 ق/1988 م). الادله الرسمیه فی التعابی الحربیه، تحقیق محمود شیت خطاب، بغداد، مطبعه المجمع العلمی العراقی.
ابن ندیم، محمد ابن اسحاق (377 ق). الفهرست ،جلد الاول، إبراهیم رمضان، دار المعرفه بیروت، لبنان.
ابن ندیم، محمد ابن اسحاق. (1381). الفهرست، به کوشش رضا تجدد، تهران: اساطیر.
ابن خلکان، احمد بن محمد (1364)، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، 3، قم، الشریف رضی.
اکرمی، ایوب (1389). بررسی تطبیقی طبقه بندی های علوم در تمدن اسلامی. معرفت.151،19،71-88.
استوار، رحمت الله (1372). معرفی و نقد کتاب: انباط المیاه الحفیه؛ابوبکر محمد بن الحسن الحاسب الکرجی .تحقیقات اسلامی، س8، 1و2،235-238.
بنوموسی، احمد بن موسی (1981 م). الحیل. تصحیح و تنظیم: حسن، احمد یوسف، خیاطه، محمد علی، مصطفی تعمری ، جامعة حلب. معهد التراث العلمی العربی ، حلب ، سوریه.
ترمانینی، عبدالسلام (1385). رویدادهای تاریخ اسلام، مترجم: جمعی از پژوهشگران با نظارت سیدعلیرضا واسعی، چاپ اول، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
حاتمی, امیرحسین . (1399). بررسی تحول تاریخی مفهوم دهقان؛ از زمین دارِ اشرافی به روستاییِ کشاورز (از دوره باستان تا سده ششم هجری . نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، (26)14، 73-91.
حسینی، سید رضا و ذکاوت، سحر. (1400). مطالعۀ تطبیقی نقش ابزار جنگیِ منجنیق در نسخۀ جامع التواریخ ایلخانی با ساز و کار علمیِ ابزار در منابع علمی. تاریخ علم، 19(2)،377-412.
جزری، ابی العز اسماعیل (1380)، الجامع بینالعلم والعمل النافع فى صناعة الحیل، تصحیح احمد یوسف حسن، جامعه الحلب.
جزرى، ابوالعز اسماعیل (1379). مبانی نظری و عملی مهندسی مکانیک در تمدن اسلامی (الجامع بینالعلم والعمل النافع فى صناعة الحیل)، ترجمه محمدجواد ناطق، تهران، ص ۴۳-۴۱.
خزائیلی نجفآبادی، محمدباقر و منتظر لقائم، اصغر (1397). نقد و بررسی طبقه بندی علوم در تمدن اسلامی با تاکید بر نقش ایرانیان (قرن های سوم تا یازدهم قمری)، اصفهان؛ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
خازنی، ابوالفتح عبدالرحمن (1346). میزان الحکمه، با کوشش مدرس رضوی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، چاپخانه داورپناه، تهران.
طوسی، محمد بن محمد بن حسن (1356). اخلاق ناصری، محقق: مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران: نشر خوارزمی.
عبدالعزیز، نبیل محمد (2000). الحیل فی الحروب و فتح المدائن و حفظ الدروب، تصحیح الحیل فی الحروب ابن منکلی، کتابخانه دارالکتب المصریه بالقاهره، فصل 2.7
قائدان، اصغر (1398). تاریخ نگاری نظامی عصر اسلامی از آغاز تا پایان عصر ممالیک (648-923 میلادی) ، پژوهش نامه تاریخ اسلام، سال 9، شماره 33، صفحه (5-28).
کرامتی، یونس (1402). ریاضیات و شاخه های و شاخه های آن در طبقه بندی های کهن علم: از آغاز تا سده دهم قمری، دوفصلنامه فرهنگ و اندیشه ریاضی،2،42،
کاتب خوارزمی،محمدبن احمد بن یوسف(1362). مفاتیح العلوم، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
فخر مدبّر، محمد بن منصور. (1346). آداب الحرب و الشجاعه، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، اقبال.
فاکهی، زین الدین عبیدالقادر.(س 8 ق). السعی المحمود فی ترتیب الجنود.
ناطق، محمد جواد (1399). خازنی عبدالرحمان (دستاوردهای خازنی در دانش مکانیک. دانشنامه جهان اسلام. ج 14، ص 633 تا 637.
ناطق، محمد جواد (1393). وسیلهایبرایآبکِشیاز آبِ جارییا چاهِ آبمان، دانشنامه جهان اسلام، ج 11، چرخاب، 805-810.
ناطق، محمد جواد و قاسملو، فرید (1393). ذیل «بنو موسی». دانشنامه جهان اسلام، ج 4.
ناطق، محمد جواد. کریمی، مصطفی (1393). بررسی اصالت نسخه های فارسی جرثقیل، تاریخ علم، ش 1، ص 95-113.
نیک سرشت، ایرج و نظری، سعید (1394). علم الحیل در دوره افول تمدن اسلامی: تصحیح و بررسی بخش فواره های «الطرق السنیه فی الآلات الروحانیه»، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال 6، 20، ص 71-98.
غفرانی، علی و نیک سرشت، ایرج و نظری، سعید (1391). «علم الحیل در طبقه بندی علوم در اسلام: پژوهش و بررسی فواره ها»، فصلنامه مطالعات تاریخ و تمدن ملل اسلامی، سال اول،2، ص 75-99.
راصد دمشقی، تقی الدین بن معروف (1976). مخطوطه الطرق السنیه فی آلات الروحانیه (القسم الثانی فی کتاب تقی الدین و الهندسة المکانیکیه العربی). دانشگاه حلب، سوربه.
رحیلی، سلیمان (1900). «ترفندها در جنگ ها اثر ابن منکلی»، کتابخانه التوبه للنشر و نشر.
هیل، دونالدز (1362). «مهندسى مکانیک در میان مسلمانان»، م: معصومى همدانى، نشر دانش،۳، ۴.
هونکه، زیگرید (1370). فرهنگ اسلام در اروپا، ترجمه مرتضی دهبانی، نشر فرهنگ اسلامی، تهران.
عبد العال، حممد إبراهیم، (2021 م) مخطوطات الفروسیة المملوکیة المزینة بالتصاویر »کتاب المخزون جامع الفنون أنموذجً» (875 ق/ 1470 م(دوریة علمیة مُحکمة، اإلسکندریة، مرص: مکتبة اإلسکندریة، قطاع ابحث األکادییم، مرشوع ذاکرة العرب.
علی رفیعی علامه(۱۳۷۳).«طبقه بندی علوم در جهان اسلام»،نامه فرهنگ بهار،13،110-127.
رحمتی, محسن . (1397). تحکیم و توسعه دولت خوارزمشاهی در عهد آتسز (522- 551 ه.ق)»، نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، (23)12، 105-126.
روسو، پیر ژان باپتیست (1378). تاریخعلوم، ترجمه حسنصفّاری، تهران؛ امیرکبیر.
یعقوبی، احمدبن اسحاق (1960). تاریخ یعقوبی، دارصار، بیروت.
Abattouy, M. 2008. “The Arabic Science of Weights (‘Ilm al-Athkāl): Textual Tradition and Significance in the History of Mechanics,” in Calvo, E. et al. eds. A Shared Legacy – Islamic Science East and West. Barcelona: Universitat de Barcelona, 83–116.
Abattouy, M. 2016. “The Corpus of Mechanics of al-Isfizārī: Its Structure and Signification in the Context of Arabic Mechanics,” Micrologus 24: 121–69.
Canavas, Constantin,2022. AUTOMATA AND BALANCES, Brentjes, Sonja, 2022. ROUTLEDGE HANDBOOK ON THE SCIENCES IN ISLAMICATE SOCIETIES, Routledge is an imprint of the Taylor & Francis Group, an informa business(113-129).
Encyclopedia of the history of Arabic science, ed. Roshdi Rashed, London: Routledge, 1996, s.v.
Hill, D. R. 1991. “Arabic Mechanical Engineering. Survey of the Historical Sources,” Arabic Sciences and Philosophy 1: 167–86.
Khanikoff، N. «Analysis and Extracts of Books of the Balance of Wisdom، an Arabic Work on the Water-Balance Written by Al-Khâzinî in the Twelfth Century», Journal of American Oriental Society،1860.vol.1 (40-53).
Schriwer, Charlotte,2022. WATER AND TECHNOLOGY IN THE ISLAMICATE WORLD, Brentjes, Sonja, 2022. ROUTLEDGE HANDBOOK ON THE SCIENCES IN ISLAMICATE SOCIETIES, Routledge is an imprint of the Taylor & Francis Group, an informa business (523-537). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 357 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 165 |
||