پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 31 |
| تعداد شمارهها | 848 |
| تعداد مقالات | 8,174 |
| تعداد مشاهده مقاله | 16,091,198 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 10,613,577 |
امنیت آب کلانشهر زاهدان در پیوند تغییر اقلیم و هیدروپلیتیک فرامرزی حوضة هیرمند | ||
| جغرافیا و آمایش شهری منطقهای | ||
| مقاله 2، دوره 16، شماره 59، تیر 1405، صفحه 29-56 اصل مقاله (2.29 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22111/gaij.2026.54377.3330 | ||
| نویسندگان | ||
| فاطمه بخشی شادمهری1؛ سید هادی زرقانی* 2؛ عباسعلی داداشی رودباری3 | ||
| 1دانش آموختة دکتری جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران | ||
| 2استاد جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران | ||
| 3استادیار اقلیمشناسی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران | ||
| چکیده | ||
| امنیت آب، بهعنوان یکی از ابعاد بنیادین امنیت انسانی در دهههای اخیر و بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک جهان، به مسئلهای راهبردی و چندبُعدی تبدیل شده است. کلانشهر زاهدان، بهدلیل قرارگیری در اقلیم خشک، رشد سریع جمعیت، گسترش سکونتگاههای غیررسمی و وابستگی منابع تأمین آب شهری به منابع برونمرزی (انتقال آب از چاهنیمههای زابل به زاهدان)، با سطح بالایی از آسیبپذیری آبی مواجهاست. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی جامع امنیت آب کلانشهر زاهدان، تأثیرات همزمان تغییر اقلیم و مناسبات هیدروپلیتیکی حوضة آبریز فرامرزی هیرمند را بر پایداری منابع آب این شهر مورد بررسی قرارمیدهد. روش تحقیق از نوع کاربردی و مبتنی بر رویکرد ترکیبی (کمّی–کیفی) است. در بخش اقلیمی، از دادههای پایگاه «CRU» و شاخص استاندارد بارش–تبخیر–تعرق (SPEI) در دورة 1991–2022 بهمنظور تحلیل روندهای دما، بارش و خشکسالی در حوضة هیرمند استفاده شدهاست. در بخش هیدروپلیتیکی، با روش تحلیل محتوای کیفی، به بررسی معاهدة 1351، اسناد و گزارشها درخصوص سیاستها و اقدامات زیرساختی افغانستان بهعنوان کشور بالادست و تحلیل فضایی–ژئوپلیتیکی روابط دو کشور پرداخته شده است. یافتههای اقلیمی نشان میدهد که حوضة هیرمند طی سه دهة اخیر، با افزایش معنادار دما، کاهش تدریجی بارش و تشدید فراوانی و شدت خشکسالیها مواجه بوده است؛ بهگونهای که بهازای هر دهه، بارش در کلانشهر زاهدان 7.94 میلیمتر کاهش یافته است؛ روندی که ظرفیت طبیعی حوضه برای تأمین پایدار آب را بهشدت تضعیفکرده و وابستگی مناطق پاییندست، بهویژه زاهدان را به آوردههای ناپایدار رودخانه افزایش داده است. از سوی دیگر، تحلیل هیدروپلیتیکی، حاکی از غلبة الگوی رقابت و هیدروهژمونی در مناسبات ایران و افغانستان است. توسعة سدها و طرحهای انحرافی نظیر سد کمالخان، همراه با ضعف سازوکارهای اجرایی معاهدة ۱۳۵۱ هیرمند، فشار مضاعفی بر امنیت آب زاهدان وارد کرده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که ناامنی آب زاهدان حاصل برهمکنش پیچیدة عوامل طبیعی (تغییر اقلیم) و انسانی–سیاسی (هیدروپلیتیک) است و تداوم آن میتواند پیامدهای گستردهای برای امنیت غذایی، اجتماعی، اقتصادی و ملی به همراه داشته باشد | ||
| کلیدواژهها | ||
| امنیت آب؛ هیدروپلیتیک؛ تغییر اقلیم؛ حوضة آبریز هیرمند؛ زاهدان؛ تابآوری | ||
| مراجع | ||
|
ابراهیمزاده، عیسی؛ کاظمیزاد، شمس. (1392). سنجش میزان رضایتمندی و تمایل به مشارکت شهروندان در اجرای پروژههای زیربنایی شهرداری (مورد مطالعه: شهرداری زاهدان). نشریه جغرافیا و توسعه، 11(3)، صص 1-22.
Doi: 10.22111/GDIJ.2014.238
احمدی، سیّدعباس؛ نورعلی، حسن؛ کامپانا، میشل؛ بررودی، مصطفی. (1402). تحلیل تنشهای هیدروپلیتیکی رودخانة هیرمند از طریق بررسی تغییرات کاربری حوضه با روش «SVM». نشریة پژوهشهای جغرافیای انسانی.55(4)، صص 225-243.
بخشی شادمهری، فاطمه؛ زرقانی، سیدهادی؛ داداشی رودباری، عباسعلی. (1404). ارزیابی امنیت آب کلانشهر مشهد در پرتو تغییر اقلیم و مناسبات هیدروپلیتیکی حوضة آبریز هریرود. فصلنامة علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی « سپهر»، 34(135),صص 143-162.
Doi: 10.22131/sepehr.2025.2069413.3150
بدیعیازنداهی، مرجان؛ رحیمیهرآبادی، سعید؛ گودرزی، سعید. (۱۳۹۰). نقش تغییرات مورفولوژی رودخانة مرزی هیرمند در روابط سیاسی ایران و افغانستان. پژوهشهای جغرافیایی انسانی، 43 (4)،صص 197-220.
بسطامینیا، امیر؛ رضایی، محمدرضا؛ سرائی، محمدحسین. (1395). تبیین و تحلیل مفهوم تابآوری و شاخصها و چارچوبهای آن در سوانح طبیعی. دانش پیشگیری و مدیریت بحران، ۶ (۱) صص۳۲-۴۶
تیموری، سحر؛ ابراهیمزاده، عیسی؛ رضایی، ابراهیم. (1403). تبیین الگوی مدیریت شهری در شهرهای حساس به آب؛ مطالعة موردی: شهر زاهدان. پژوهشهای جغرافیای برنامهریزی شهری. 12(3)،صص 61-82.
http://doi.org/10.22059/jurbangeo.2024.360319.1830
حافظنیا، محمدرضا. (1390). اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد: انتشارات پاپلی (کتاب)
حاجیحسینی، محمدرضا؛ حاجیحسینی، حمیدرضا؛ مرید، سعید؛ دلاور، مجید. (1394). بررسی تغییرات کاربری اراضی بر رواناب حوضة فرامرزی هلمند طی دورة 1990 لغایت 2012 میلادی با استفاده از اطلاعات ماهوارهای و مدل شبیهساز «SWAT» تحقیقات منابع آب ایران. 11(1). صص73-86.
خسروانی، انیس؛ توحیدفام، محمد. (1399). سیاست منابع آب ترکمنستان در فضای هیدروپلیتیک آسیای مرکزی. فصلنامة علمی
مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 26(109). صص1-31.
https://ca.ipisjournals.ir/article_45665.html?lang=en
خلیلی، محسن؛ هاشمی، صدیقه. (1396). حقابة هلمند و پیشینة آن، فصلنامة روابط خارجی. 9(4). صص 31-61.
DOI: 20.1001.1.20085419.1396.9.4.2.9
دهقانیفیروزآبادی، سیدجلال؛ دامنپاکجامی، مرتضی. (1395). دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در آسیای مرکزی؛ ارزیابی 25 سال روابط اقتصادی ایران و جمهوریها پس از استقلال. فصلنامة مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. 22(26). صص25-66.
https://ca.ipisjournals.ir/article_24384.html?lang=fa
دیانت، محسن؛ درج، حمید؛ قادری، ابراهیم. (1398). تأثیر هیدروپلیتیک زابکوچک بر روابط سیاسی ایران و قلیم کردستان عراق، فصلنامة پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، 9(2). صص 131-158.
رهنما، محمدرحیم؛ شهبازی، امیرحمزه؛ سرگزی، زینب. .(1402) شبیهسازی تغییرات کاربری اراضی در پیراشهر زاهدان. مجلة توسعه فضاهای پیراشهری. 1(9)صص 1-16.
DOI: 10.22034/JPUSD. 2023.351180.1215
سرگزی، زهرا. (1393). جایگاه هیرمند در جغرافیای سیاسی و اقتصادی سیستان در دورۀ پهلوی. تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 3(2). صص 31-50.
سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهر زاهدان. (1395). مرکز آمار ایران.
شکری، علی؛ مفتخری، حسین؛ حسینی، میرهادی. (1401). مسألة تاریخی هیرمند و راهکارهای کاهش چالشهای ناشی از آن، مجله پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 16(30). صص 293-320.
عباسی، ابراهیم؛ رنجبردار، مجید. (1390). کمکهای مالی ایران به افغانستان؛ اهداف و آثار اقتصادی آن. فصلنامة روابط خارجی،3(3). صص195-229
عباسزاده، مریم. (1399). تغییر اقلیم و تأثیر آن بر اختلافات مرزی با تأکید بر منابع آبی مشترک، پایاننامة کارشناسیارشد دانشگاه فردوسی. (پایاننامه) .
فتوحی، صمد؛ نگارش، حسین؛ حاتمیحداد، نرگس. (1401). آشکارسازی تغییرات مورفولوژیکی رودخانۀ هیرمند از رودبار افغانستان تا هامون سیستان. جغرافیا و آمایش شهری منطقهای، 12(44)،صص 144-117
DOI:10.22111/gaij.2022.34681.2786
فیضالهپور، مهدی. (1404). تغییرات پهنة سدهای غرب افغانستان و تأثیر آن بر منابع آبی چاهنیمههای زابل در بازه زمانی ۳۰ ساله با استفاده از سنجنده TM ماهواره لندست 5 و سنجنده OLI و TIRS ماهواره لندست 8. هیدروژئومورفولوژی، 12(42)، صص1-19.
Doi: 10.22034/hyd.2024.59359.1712
قریشی، سیدهزهرا؛ میانآبادی، حجت؛ حاجیانی، ابراهیم. (1399). تحلیل ابعاد مأموریت هیدرولیکی در هیدروپلیتیک ترکیه. تحقیقات منابع آب ایران، 16(1)، 304-331.
مولایی، ابوالفضل؛ اویانیراد، مراد؛ ربیعی، حسین؛ احمدی، وحیده. (1400). تأثیر کمآبی جنوبغرب آسیا بر قلمروگستری هیدروپلیتیک رژیم صهیونیستی. فصلنامة مطالعات راهبردی،24(2)، صص 105-141.
DOI:20.1001.1.17350727.1400.24.92.4.8
میانآبادی، حجت؛ قریشی، سیدهزهرا. (1401). تبیین پارادایمهای رئالیسم و لیبرالیسم در مناسبات هیدروپلیتیک، فصلنامة ژئوپلیتیک، 1(18)، صص 150-186.
وریجکاظمی، مریم. (1399). نقش هیدروپلیتیک هیرمند در بروز بحرانهای قومی در سیستان و بلوچستان. جغرافیا و روابط انسانی، 3(2)،صص 143-164.
Doi: 10.22034/gahr.2020.247844.1443
یوسفزهی، ناصر؛ فرزانهپور، حسین؛ بخشی، احمد. (1397). آسیبشناسی روابط بازرگانی ایران و افغانستان از منظر رهیافت اقتصاد سیاسی، پژوهشنامة علوم سیاسی. 13(2)، صص187-224.
References
Ahmadzai, S. J., & Shroder, J. F. (2016). Transboundary water resources in Afghanistan: Climate change and land-use implications. Elsevier.
Azam, G. F. (1999). The effects of local, regional and global politics on the development of the Helmand-Arghandab Valley of Afghanistan (Ph.D. thesis). University of London, School of Oriental and African Studies.
Bazrkar, M. H., Nabavi, S. T., Zamani, N., & Eslamian, S. (2012). System dynamic approach to hydro-politics in Hirmand transboundary river basin from sustainability perspective. International Journal of Hydrology Science and Technology.
Ecopeace Middle East. (2022). Climate change as a threat multiplier: Water scarcity and conflict in the Middle East. Ecopeace Middle East Organization.
Favre, R, Kamal, G.M.(2004). Watershed Atlas of Afghanistan; Ministry of Irrigation: Kabul, Afghanistan.
Julien, F. (2012). Hydropolotics is What Societies Make of it (or Why we Need a Constructivist Approach to the Geopolitics of Water). Sustainable Society, 4(1), 45–71
King, M, Sturtewagen, B. (2010). Making the Most of Afghanistan’s River Basins Opportunities for Regional Cooperation. United States.: The EastWest Institute. Journal of Water Resource and Protection, 10(10), 1-13.
Loodin, N., Eckstein, G., Singh, V. P., & Sanchez, R. (2024). The role of data sharing in transboundary waterways: The case of the Helmand River Basin. In K. Szálkai & M. Szalai (Eds.), Theorizing transboundary waters in international relations (pp. 165-194).
McDonald, R. I., Green, P., Balk, D., Fekete, B. M., Revenga, C., Todd, M., & Montgomery, M. (2011). Urban growth, climate change, and freshwater availability. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(15), 6312–6317.
Pahl-Wostl, C., Möltgen, J., Sendzimir, J. And Kabat, P. (2005). New methods for adaptive water management under uncertainty: The newater project. EWRA 141A, Proc. 6th Intl Conf.
EuropeanWaterResourcesManagement,EWRA2005 .
United Nations Development Programme in the Arab States (UNDPPA). (2020). Climate change and political instability in the Middle East and North Africa. UNDP Regional Bureau for Arab States.
Vörösmarty, C. J., McIntyre, P. B., Gessner, M. O., Dudgeon, D., Prusevich, A., Green, P., Glidden, S., Bunn, S. E., Sullivan, C. A., Liermann, C. R., & Davies, P. M. (2010). Global threats to human water security and river biodiversity. 467(7315), 555–561.
Wang, C. H., Blackmore, J., Wang, X., Yum K.K., Zhou, M., Diaper, C., McGregor, G., Anticev, J. (2009). Overview of resilience concepts with application to water resource systems. Ewater Technical Report. September 2009.
Zeitoun M., & Mirumachi, N., (2008). Transboundary water interaction I: reconsidering conflict and co-operation. Int Environ Agreements 8 (4):297–316. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 190 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 33 |
||